Ընտրյալ հոդվածներ Հայաստանյան մամուլից

Հոդված 4. «ՏՐԱՄԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆ ԸՆԴԴԵՄ ՀԻՍԹԵՐԻԱՅԻ»

Հայկական Ժամանակ, 3.05.2008

Երբ ասում ենք, թե մարտի 1-ի դեպքերի պաշտոնական վարկածը հակասական է, չափից ավելի մեղմ ենք արտահայտվում:

Խնդիրը այն է, որ պաշտոնական վարկած, որը հետեւողականորեն, առանց ներքին ակնհայտ հակասությունների կշարադրեր դեպքերի ընթացքն ու կբացահայտեր պատճառահետեւանքային կապերը, ուղղակի գոյություն էլ չունի: Ավելին, եթե ուշադիր հետեւեք, ոչ միայն վարկած, այսինքն` փաստերի շարադրանք գումարած վերլուծական մեկնաբանություն, այլեւ ուղղակի սոսկ մեկը մյուսին հետեւող դեպքերի շարադրանք էլ գոյություն չունի: Կան ինչ-որ պատառիկներ` համեմված պաթետիկ փրփրակալումներով, կամ էլ անհոդաբաշխ կիսաամոթխած մրթմրթոց: Պատճառը շատ պարզ է: Առհասարակ, եթե մարդ ցանկություն ունի ճշմարտությունը պարզելու, նա գրեթե միշտ դա կարողանում է անել: Այլ հարց է, որ եթե ցանկությունն անկեղծ չէ, այդ պարագայում նույնիսկ ամենախելոք մարդը ինչերին ասես չի հավատա: Առ այսօր մարդկությանը ճշմարտություն պարզելու երկու մեթոդ է հայտնի` փորձարարական եւ տրամաբանական: Մեր դեպքում փորձարարականը ենթադրում է մարտի 1-ի ականատեսների հետ անմիջական զրույց, ինչը բարդ չէ, քանի որ դրանք հարյուրհազարավորներ են: Բայց նույնիսկ եթե ձեր շրջապատում ականատեսներ չկան, ապա համարձակորեն կարող եք դիմել զուտ տրամաբանական մեթոդին, որովհետեւ եթե խոսքը փետրվարի վերջին 10 օրվա մեջ Հայաստանում կատարված իրադարձությունների մասին է, ապա դուք կարիք չեք ունենա բարդ տրամաբանական գործողությունների, այլ ընդամենը այնպիսինների, որոնք ցանկացած մարդ արարածին իրավունք են տալիս կոչվել բանական եւ տարբերվել անբան կենդանուց: Քանզի խնդիրն այն է, որ հենց որ դեպքերը ուղղակի իրար հետեւից շարում ենք ժամանակագրական կապով, գրեթե առանց որեւէ հավելյալ վերլուծության ամեն ինչ պարզ է դառնում ցանկացած մարդու համար, ով մտավոր արատներ չունի:

Եւ իրոք, փորձենք այս ճանապարհով ստուգել իշխանամետ ամենատարածված պնդումներից մեկը, իբր Հայաստանում տեղի է ունեցել ապստամբություն: Ընդ որում, նախապես կրկին շեշտենք, որ տողերիս հեղինակը բացարձակ որեւէ անօրինական կամ բարոյապես դատապարտելի բան չի տեսնում ժողովրդական ապստամբության մեջ, քանի որ այդ իրավունքը ամրագրված է ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հռչակագրերով, եւ ապստամբության դեպքում էլ, համոզված եմ, որեւէ լուրջ խնդիր լեգիտիմության հետ չէինք ունենա ո՛չ արտերկրում, ո՛չ էլ առավել եւս երկրի ներսում: Այսինքն, եթե ապստամբության փորձ լիներ, դա ժխտելու որեւէ շահագրգռվածություն ես չէի ունենա: Եւ այսպես, փետրվարի 19-ին Հայաստանում տեղի ունեցան ընտրություններ, որոնց մանրամասներին քիչ թե շատ ծանոթ ցանկացած մեկը ոչ միայն ապստամբությունը, այլեւ կեղծիքների հեղինակների հրապարակային կախաղան բարձրացնելն էլ կարող էր արդարացնել: Հաջորդ երկու օրը տեղի են ունենում աննախադեպ բողոքի հանրահավաքներ եւ երթեր, ընդ որում` հանրահավաքի շարքային մասնակիցներն այն աստիճան վրդովված են, որ նույնիսկ առաջին նախագահի խոսքն են ընդհատում (երբ փետրվարի 20-ի երեկոյան իր եզրափակիչ ելույթում Տեր-Պետրոսյանը իր նախադասություններից մեկը սկսեց «վաղը...ե բառով, ժողովուրդը նրան ընդհատեց` «հիմա, հիմաե կոչերով, որտեղից էլ Շարժման այդ կարգախոսը ծնունդ առավ): Ենթադրենք, թե ընդդիմությունն այս պարագայում պատրաստվում է ապստամբության: Տրամաբանական է, որ ապստամբության պատրաստվողը պետք է շտապի եւ նախաձեռնություն ցուցաբերի: Մանավանդ որ գաղտնիք չէր «Երկրապահիե գործոնի առկայությունը: Զինված ապստամբության համար հրաշալի պայմաններ էին ստեղծված, բայց, չգիտես ինչու, ենթադրյալ ապստամբները հապաղում էին ու սպասողական մարտավարություն որդեգրում: Ապստամբության պատրաստվողի տեսակետից անժամկետ հանրահավաքներ հայտարարելը, ժողովրդին երգացնել-պարացնելը որեւէ իմաստ չունի: Հակառակը, նա իրեն դնում է բավականին խոցելի վիճակի մեջ: Նախ ժամանակ է տալիս իշխանությանը, երկրորդ` մանավանդ գիշերները անպաշտպան վիճակի մեջ է հայտնվում: Լավ, բայց ենթադրենք` ապստամբություն նախապատրաստողներն ինչ-որ բանի էին սպասում: Ասենք, ժողովրդի քանակի աճին: Այս դեպքում ապստամբությունը պետք է տեղի ունենար փետրվարի 26-ին, երբ ժողովրդի քանակը հասավ գագաթնակետին, ու պարզ էր, որ ավելի մեծ զանգված թերեւս հնարավոր չէր լինի հավաքել, իսկ իշխանությունները հոգեբանական տեսակետից ուղղակի կոտրված էին Սերժի հանրահավաքի խայտառակ տապալումից հետո: Սակայն ապստամբություն էլի տեղի չունեցավ: Բայց ենթադրենք, որ ապստամբություն նախապատրաստողները որոշում են էլի սպասել... չգիտես ինչի: Սպասեցին: Եկավ մարտի 1-ի լուսաբացը: Ոստիկանությունը իբր օպերատիվ տվյալներ է ստանում հանրահավաքի մասնակիցների մոտ զենք լինելու մասին: Մնացածը գիտեք: Թե ինչ հակասություններ է պարունակում ոստիկանության վարկածը մարտի 1-ի առավոտյան դեպքերի մասին, չենք մանրամասնում. թերահավատները կարող են ուղղակի դիմել ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի զեկույցին: Այդ հակասություններն այնքան շատ են, որ եթե որեւէ մարդ դեռ կարող է իրեն թույլ տալ հավատալ ոստիկանական վարկածին, ապա նա ուղղակի ինքնահարգանքից զուրկ է: Մարտի 1-ի առավոտյան դեպքերի մասին ընդամենը մեկ նրբերանգ պատկերացնենք: Պատկերացնո՞ւմ եք ապստամբության նախապատրաստվող մարդուն, որի ձեռքին զենք է, պատկերացնո՞ւմ եք այդ մարդու հոգեբանական վիճակը: Իսկ հիմա պատկերացրեք, որ այդ մարդը բախվում է միայն մահակներով ու վահաններով զինված ոստիկանների հետ: Հիշեք, որ մարդը, ըստ պաշտոնական վարկածի, զինված է նռնակներով, հրազենով եւ ալկոհոլի ու թմրանյութի ազդեցության տակ է: Ու հիմա փորձեք պատկերացնել, որ այդ մարդը բախման ընթացքում չի օգտագործում իր ձեռքի տակ եղած հրազենը (իսկ ոստիկանական ոչ մի հաղորդագրություն չի ազդարարում ցուցարարների կողմից հրազենի օգտագործման մասին): Պատկերացրեցի՞ք: Եթե` այո, ուրեմն լուրջ հիմքեր կան կասկածելու, որ դուք խնդիրներ ունեք կա՛մ ձեր բանականության, կա՛մ ձեր խղճի հետ: Ենթադրել, որ ապստամբության նախապատրաստվող զինված մարդը չի օգտագործել զենք ոստիկանության հետ բախման ընթացքում, մեղմ ասած, շատ դժվար է: Բայց պարզվում է` սրա «բացատրություննե էլ կա: Մի տեղ կարդացի, թե այդ պահին հանրահավաքի մասնակիցները ուղղակի ապստամբության հրահանգ չեն ունեցել, դրա համար էլ գործի չեն դրել զենքը: Սա, իհարկե, արդեն մտքի գոհար է, եւ բանավեճը այդպիսի պնդում անողի հետ վերածվում է իսկական զավեշտի: Պատկերացրեցիք, չէ՞. ձեզ մահակներով ծեծում են, դուք հարբած եք կամ գտնվում եք թմրանյութի ազդեցության տակ, դուք ունեք զենք: Բայց... Բայց դուք այդ վիճակում զենքը գործի չեք դնում, քանի որ չունեք հրահանգ: Այսինքն, այդ ամենով հանդերձ, դուք ցուցաբերում եք այնպիսի կարգապահություն, ասես գերմանական սպա լինեք: Լավ, ենթադրեք սա էլ այսպես: Հասանք մարտի 1-ի երեկոյին: Հարյուրհազարավոր մարդիկ գրեթե բոլոր կողմերից շրջապատված են զորքով եւ ոստիկանությամբ: Շարունակենք ենթադրել, թե նախապատրաստվում է ապստամբություն, չնայած վերոշարադրյալից հետո այդպես ենթադրելը արդեն առնվազն անլուրջ է: Բայց մենք ներողամիտ ու համբերատար լինենք ու ենթադրենք: Ժամը 9-ի կողմերը իշխանությունները 18 տարեկան զորակոչիկներին առաջ են գցում ժողովրդի վրա: Ժողովուրդը արդեն զինված է ինքնապաշտպանվող ժողովրդի բոլոր սովորական միջոցներով, բացի հրազենից: Եթե որեւէ մեկը մարտի 1-ի առավոտվա դեպքերից հետո կարող է սա անօրինական համարել, կներեք, բայց նա անառակի որդի է եւ փարիսեցի, որովհետեւ երբ կառավարությունը բառացիորեն բռնաբարում է օրենքի տասնյակ կետեր, միայն ծայր աստիճան անբարո եւ կեղծավոր մեկը կարող է դատապարտել ժողովրդի ինքնապաշտպանությունը: Զորքը գրոհում է ու, բնականաբար, նահանջում: Ինչո՞ւ բնականաբար: Որովհետեւ անզեն ժողովրդի դեմ թրքորեն խրոխտացողը թրքորեն էլ նահանջում է փոքր իսկ դիմադրության դեպքում: Եւ ի՞նչ պետք է անեն նման դեպքում մարդիկ, որոնք ապստամբություն են նախապատրաստում: Լենինի ապստամբության տեսությանը ծանոթ լինել պետք չէ, որպեսզի հասկանալի լինի, որ ապստամբները, օգտվելով զորքի նահանջից եւ խուճապից, պետք է գրոհեն: Բայց զարմանալի է` գրոհի չի ենթարկվում նույնիսկ բացարձակ անպաշտպան քաղաքապետարանի շենքը: Գրոհ չի ձեռնարկվում նաեւ Հանրապետության հրապարակի ուղղությամբ, որը շատ մոտիկ էր, եւ ուր շարված զորքերը հազիվ թե ավելի քաջաբար կռվեին, քան Գրիգոր Լուսավորչի ուղղությամբ գրոհած նրանց գործընկերները: Բայց «ապստամբներըե շարունակում են մնալ իրենց տեղում: Ո՞ւմ եւ ինչի՞ն էին նրանք սպասում: Հռետորական հարց: Հիմա համոզվեցի՞ք, որ ճշմարտության փնտրտուքը պարզից էլ պարզ խնդիր է: Մնում է այս ամենի հերքելու միայն մի ճանապարհ` լղոզել մտքերը, խուսանավել կամ էլ հիսթերիկ ու անբովանդակ հայտարարություններ անել: Եւ դա պատահական չէ: Տրամաբանությունը եւ բանականությունը սերտորեն կապված են ժողովրդավարության հետ, իսկ բռնակալությունը միշտ էլ ստիպված է դիմել իռացիոնալ դրսեւորումների: Տրամաբանությունը հերքողների վրա նյարդայնանալ պետք չէ, նրանք, միեւնույնն է, պարտված են, բայց մարտի 1-ի քենը ամուր պահեք ձեր սրտերում, մինչեւ գա հատուցման պահը:

ՀՐԱՆՏ ՏԷՐ-ԱԲՐԱՀԱՄԵԱՆ

Ընտրյալ հոդվածներ Հայաստանյան մամուլից

Հոդված 3. «Այստեղ թուրքն է անցել»
Հայկական Ժամանակ, 1.04.2008

Սա առաջին դեպքը չէ, երբ իշխանամետ ուժերը ընդդիմության կողմնակիցներին եւ հանրահավաքի մասնակիցներին «թուրք» «փաղաքշական» հորջորջումով են անվանում: Ավելորդ է ասել, որ սա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ քաղաքացիական պատերազմի մթնոլորտի սերմանում երկրում, որովհետեւ բոլորին պարզ է, որ «թուրք» ասել է` թշնամի: Ոչ թե քաղաքական հակառակորդ, այլ թշնամի, որի հետ ոչ թե երկխոսության մեջ են մտնում, այլ որի ուղղությամբ կրակում են, որի դեմ պայքարում են կենաց-մահու պայքարով: Ավելորդ է ասել նաեւ, թե սա որքան վտանգավոր եւ ուղղակի մոլագարության աստիճան կործանարար քարոզչություն է մի երկրում, որի բնակչությունը ընդամենը 3 միլիոն է, որից, միայն պաշտոնական տվյալներով, 350 հազար, իսկ իրականում շատ ավելին հայտնվում են այդպիսով թուրքի կարգավիճակում: Այդ հարյուրհազարավորները, դուր է գալիս ինչ-որ մեկին, թե` ոչ, հայ են, այս երկրի քաղաքացի են, հանրության լիիրավ անդամ են, եւ հաշվի չնստել նրանց հետ ու դեռ ավելին` չխորշել նրանց թշնամի հայտարարել, նշանակում է երկիրը ստույգ կործանման առաջնորդել: Այս ամենը պարզից էլ պարզ է, եւ ապշեցնող է, որ կան մարդիկ, որ այս պարզագույն ճշմարտությունները չեն կարող ըմբռնել: Չենք էլ հարցնում նույնիսկ, թե ի՞նչ իրավունքով է ինչ-որ մեկը, ասենք, ինձ, ի թիվս ցույցի շարքային այլ մասնակցի, թուրք անվանում, այսինքն` ուղղակի վիրավորում ինձ, ինձ հետ միասին վիրավորում Մյասնիկյանի արձանի մոտ հավաքված ծով բազմությունից յուրաքանչյուրին: Լավ, ջահանդամ ես. բա թուրքի դեմ կռված հազարավոր տղերքը, ամբողջ մարմինը թուրքի արձակած բեկոր` Սասուն Միքայելյանը, մնացյալները` երկրապահ, ազատամարտիկ, իրենք ո՞ր օրվանից թուրք ու ավելի վատ հայ դարձան, քան մեզ թուրք անվանողները, որոնց մեջ, ի դեպ, զգալի թիվ են կազմում նրանք, ով Ղարաբաղի մասին իմացան 88-ին եւ այն ժամանակ էլ վայրահաչում էին Շարժման դեմ, իսկ հիմա կուրծք են ծեծում իբր Ղարաբաղի ու Ցեղասպանության համար: Այս ամենը չենք էլ հարցնում: Եթե մարդ ինքն այս ամենը չի հասկացել, հազիվ թե ուրիշի բացատրածով հասկանա: Իրականում խնդիրն ավելի խորն է. քանի որ մեր ուռա-պատրիոտների ու մոլի «հակաթուրքերի» մեծ մասը վերջին մի 20 տարում են հանկարծակի իրենց մեջ բացահայտել ազգիս մեծն հայրենասերների, իսկ մինչ այդ ամբողջովին նվիրված են եղել ինտերնացիոնալիզմի անմահ գործի գովերգմանը եւ մինչ այժմ էլ, չնայած արտաքնապես ընդունված «ազգայնական» ճոռոմաբանությանը, մեծավ մասամբ անտեղյակ են թե՛ հայոց մշակույթից, թե՛ հայոց պատմությունից, նրանք իրականում չեն էլ հասկանում` ինչից են խոսում, երբ ճառում են հայ-թուրքական հակադրությունից: Իրականում նրանց հակաթրքությունը ոչ միայն «քիչիկ մը» ուշացած է արթնացել, այլեւ ծաղրանկարային ու կեղծ է: Ինտերնացիոնալիզմի դասերի ժամանակ նրանց ներկայացրել են հայ ազգայնականության այլակերպված մի պատկեր, որն էլ նրանք, հայրենասեր վերամկրտվելով հալած յուղի տեղ ընդունելով, սկսել են դավանել: Հայ ավանդույթի հետ դա ոչ մի կապ չունի:
Հայ հայրենասիրության աղավաղված այդ պատկերը ներկայացնում է հայ-թուրքական հակադրությունը որպես ռասիզմի մի տեսակ, ըստ որի` հայերն ու թուրքերը գենետիկորեն անհամատեղելի հանրություններ են: Այդպիսի ռասիստական երանգ իրական հայ հայրենասիրությունը, բնական է, երբեք չի ունեցել: Գիտությանն էլ հայտնի է, որ հայերն ու թուրքերը գենետիկորեն կամ ֆիզիկական մարդաբանության տեսակետից առանձնապես հեռու չեն, ինչը ակնհայտ է նաեւ անզեն աչքի համար: Ուրեմն` ինչո՞ւմն է եղել խնդիրը: Հայկական ավանդական աշխարհայացքի համար թուրքը հային հակադրվել է ոչ թե որպես այլ արյուն ու գեն ունեցող, այլ որպես մշակութային հակառակորդ: Հայերը միշտ հակադրել են իրենց թուրքերին որպես առաջադեմ, համամարդկային եւ եվրոպական արժեքները ուղենիշ ընդունող, քաղաքակիրթ, ավելի ազատ հասարակություն` ի համեմատություն հետամնաց, բարբարոս, ասիական, անազատ թուրք հասարակության: Սա է եղել հայկական գաղափարախոսությունը, աշխարհի ընկալման կերպը դարերի ընթացքում դեռ թուրքերի հայտնվելուց էլ առաջ, երբ հայերը զատել են իրենց Արեւելքից: Այդպես է եղել միջնադարում, այդպես է եղել եւ նոր դարերում: 19-րդ դարի հայերի ազատագրական պայքարը ընկալվել է դրա գաղափարախոսների կողմից` սկսած դեռ Աբովյանից, Նալբանդյանից ու Նազարյանից մինչեւ Գրիգոր Արծրունի, Րաֆֆի, Քրիստափոր Միքայելյան եւ այլն, միայն այդ համատեքստում` որպես ազատականության եւ առաջադիմության պայքար ընդդեմ բռնակալության: Ազատագրական այդ պայքարը երբեք չի ստացել սոսկ ազգային հիմնավորում. այն ձեւակերպվել է որպես «Ասիո խավարի մեջ առաջադիմության եւ եվրոպականության լույսը» տարածելու նպատակ ունեցող, որպես լուսավորչականություն: Եւ հայ-թուրքական պայքարը այլ կերպ չի իմաստավորվել երբեք: Նույնիսկ ավելի արմատական ազգայնական համարվող ցեղակրոնությունը չի դրել կենսաբանական իմաստով ռասայի խնդիր, այլ միայն մշակութային` ոգեղեն առումով տարբեր տեսակների հակադրման հարց: Եւ այսպես է եղել ոչ միայն մտավորական խավը: Տարիներ առաջ Վայոց ձորում անձամբ դաշտային նյութեր եմ հավաքել հայ-ադրբեջանական հակամարտության վերաբերյալ. այդ շրջանի գյուղացիները նույն կարծիքի էին հայերի եւ թուրքերի հակադրության մասին, նույն մշակութային հակամարտության եզրերով էին ներկայացնում այն: Դրանից դուրս հայ-թուրքական հակադրությունը զրկվում է որեւէ իմաստից, որեւէ ներքին մոտիվացիայից:

Այժմ բացատրեմ, թե ինչի՞ համար եմ հիշեցնում «ակադեմիական» այս ճշմարտությունները, ինչո՞վ են դրանք ակտուալ այս օրերին: Խնդիրը նրանում է, որ նորահայտ հակաթուրք հայրենասերները, որոնք հայկական ավանդույթից կտրված` ենթադրում են, որ բաժանելով հայ հայրենասիրությունը հայ ազատականությունից եւ առաջադիմականությունից` կարող են հաջող ավարտի հասցնել հայ-թուրքական մրցակցությունը, չարաչար սխալվում են: Հայ ազգայնականությունը չի կարող միաժամանակ ժողովրդավարական արժեքներ չդավանել: Այլապես նա հայկական չէ, այլ ներազդված է օտարածին, հատկապես ռուսական ծագումով գաղափարներից: Եթե այսօր Հայաստանում ընդոծին հայկական ժողովրդավարական մոդելի փոխարեն փորձ է արվում կառուցել մինի-Ադրբեջան կամ մինի-Օսմանյան կայսրություն կամ, լավագույն դեպքում, մինի-Ռուսաստան, ապա պետք է հասկանալ, որ այս դեպքում ալիեւյան շկոլայի դեղատոմսերով կառուցվող «փոքր Ադրբեջանը» դատապարտված է պարտություն կրելու «մեծ եղբորից»: Պատճառը շատ պարզ է: Եթե մենք ընդօրինակում ենք ալիեւյան մոդելը, իսկ մենք այսօր հենց դրանով էլ զբաղված ենք, եթե մենք հակադրում ենք ժողովրդավարությունն ու ազատությունը «ազգայինին» ու «պետականին», ապա նույն Ադրբեջանի հետ մեր պայքարը «որակն ընդդեմ քանակի» մոդելի շրջանակներից փոխադրվում է «քանակն ընդդեմ քանակի» մոդելի, որի ելքը հասկանալի է առանց ավելորդ մարգարեացումների: Փոքր թուրքը մեծ թուրքին հաղթել չի կարող: Բացի այդ, հայ-թուրքական մրցակցությունը կորցնում է իր ողջ ներքին մոտիվացիան, խորքային իմաստը: Սա պետք է հասկանան նրանք, ովքեր «թուրք, թուրք» գոռալով` պաշտպանում են բացահայտ բռնակալական, ալիեւյան կարգերի հաստատումը ՀՀ-ում: Դրանով նրանք, կամա թե ակամա, նպաստում են այդքան դժվարությամբ ձեռք բերված Հաղթանակի արդյունքների անհետացմանը. Հաղթանակ, որը ձեռք է բերվել «առաջադիմական, ազատական ազգ ընդդեմ հետամնաց բարբարոսների» նույն այդ մոդելի շրջանակներում: Չի կարելի խաղալ Ալիեւի դաշտում եւ հաղթել նույն Ալիեւին: Բայց, ինչպես երեւում է, Հայաստանի իշխանության ղեկին գտնվող զույգն այլ մեթոդիկայի եւ այլ գաղափարախոսության չի էլ տիրապետում: Ավելի ցավալի է, սակայն, որ ինտերնացիոնալիզմի նախկին զոհ ու իր մտածողությունը ոչ հայկական տարրերից այդպես էլ չազատագրած մտավորականությունը նույնպես չի տիրապետում այս կարեւոր գիտելիքին: Չիմանալը, սակայն, մեղք չէ ինքնին. հանցանք է ժամանակին չհեռանալը:

ՀՐԱՆՏ ՏԷՐ-ԱԲՐԱՀԱՄԵԱՆ

Ընտրյալ հոդվածներ Հայաստանյան մամուլից

Հոդված 2. ԵՐԵՎԱՆԻ ԻՆՔՆԱՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ
Հայկական Ժամանակ, 27.03.2008

Գեղարքունիք արիք թողիք,

Շնորհքն էլ է լավ բան:

Թողեք տղերքը քաղաքի 

Երկիր վերադառնան...

(ժողովրդական երգից)

 

Այն, ինչ տեղի ունեցավ Հայաստանում 2008-ի մարտին, Երեւանի ջարդ էր, երեւանյան ոգու դեմ հայտարարված պատերազմ, կրակոց Հայաստանի մայրաքաղաքի սրտի ուղղությամբ: Միայն Երեւանից բան չհասկացողը, միայն Երեւանը չսիրողը, ատողը, չընդունողը, միայն օտարը կարող էր Երեւանում հանրահավաք ցրել բռնի ուժով, կարող էր օկուպացնել Երեւանի սիրտ` Ազատության հրապարակը, կարող էր երեւանյան ցուցարարների ուղղությամբ կրակ բացել, կարող էր Երեւանում սադրել խանութների թալան...: Վերջապես, միայն Երեւանից բան չհասկացողը, Երեւանի ոգուց անտեղյակը, Երեւանը ատողը կարող էր նախաձեռնել մեր Քաղաքում հանրահավաքները փաստացիորեն արգելելու օրենսդրական փոփոխությունները: Միայն այդպիսի մարդը կարող է չհասկանալ, որ Հանրահավաքը Երեւանի կենդանի բաբախող սիրտն է, Երեւանի կենտրոնն է, Երեւանի միջնաբերդն է, որ Հանրահավաքը Հայաստանի անկախ Հանրապետության ծննդավայրն է, որ Հանրահավաքի արգելումը կամ Ազատության հրապարակի վերանվանումը Թատերականի նշանակում է դիվերսիա կատարել, թիկունքից հարված հասցնել Հայաստանի եւ Ղարաբաղի անկախության նկատմամբ, որոնց հիմքն է երեւանյան Հանրահավաքը եւ Ազատության հրապարակը, որ Ազատության հրապարակի անկումը կանխագուշակում է համատարած անկում Մարտակերտից մինչեւ ...Երեւան: Այս ամենը թեկուզ բնազդի մակարդակով պարզ է գրեթե բոլորի համար: Բաց է մնում, սակայն, այն հարցի պատասխանը, թե ինչու նրանք այդպես ատեցին Երեւանը, ինչու Երեւանում նստելով, իշխելով` այդպես էլ չընդունեցին Հայոց Մայրաքաղաքի ոգին, ինչու բանը հասցրեցին Երեւանի ինքնապաշտպանությանը: Սա, իրոք, շատ տարօրինակ է, քանի որ բոլորին էլ հայտնի է, որ երեւանցի լինելը ծագում չէ, երեւանցի կարող է լինել ցանկացած ծագում ունեցող հայ. հայտնի է նաեւ, որ երեւանցի լինելը չի ենթադրում նույնիսկ պարտադիր Երեւանում ծնված լինելու հանգամանքը. բազմաթիվ լավագույն երեւանցիներ, մեր Քաղաքի ոգին ընդունած փայլուն Քաղաքացիներ ծնվել են Երեւանից դուրս` քաղաքներում թե գյուղերում: Ավելին, երեւանցու առանձնահատկությունը հենց նրանում է, որ եթե ոչ նա, ապա գոնե նրա ծնողները կամ, լավագույն դեպքում, պապերը այլ տեղից են եկել այստեղ: Երեւանցին մշակույթ է, մթնոլորտ է, աուրա է, չգրված օրենքներ են, ոգի է, բայց ոչ թե ծագում կամ ծննդավայրի մասին նշում փաստաթղթերում: Իհարկե, եղել է եւ մնում է, ասենք, երեւանցիների եւ գյումրեցիների, երեւանցիների եւ վանաձորցիների եւ այլոց մրցակցություն, իրար անուն կպցնելու երեւույթը, բայց թշնամանալու սահմանը չանցնող երեւույթ է: Նույնն է միշտ եղել նաեւ ղարաբաղցիների պարագայում: Տասնյակ հազարավոր ղարաբաղցիներ տիպիկ երեւանցիներ են դարձել եւ դառնում են: Երբեք մինչեւ հայտնի իշխանական զույգի հայտնվելը ղարաբաղցու «խընԴիՌը» ավելի սուր չի եղել Երեւանում, քան ապարանցու, թալինցու կամ սիսիանցու «խնդիր»-ները: Երբեք Երեւանը չի եղել հայերին բաժանող` յուրայինների եւ օտարների, այլ հակառակը` միշտ եղել է հայերին միավորող, ձուլող եւ նոր` երեւանյան որակ տվող շատ հաջող մի «մեքենա»` «մին լյավ մաշինկա»: Իսկ եթե հիշենք հայերի համաշխարհային բազմազանությունը, ապա կարելի է մի քիչ էլ չափազանցնելով ասել, որ Երեւանը իր «ազգեր» ձուլելու կարողությամբ չի զիջել Նյու Յորքին կամ Լոսին: Ուրեմն` ինչ եղավ, որ «աշխարհը» ձուլած Երեւանը հանկարծակի սայթաքեց, իսկ մյուս կողմից տասնյակ հազար անգամ առանց որեւէ խնդրի երեւանցի դարձող ղարաբաղցին (այդ թվում` ղեկավար ղարաբաղցին) այս անգամ հանդես եկավ Ղարաբաղի ազատության համար հազար ու մի զոհողության գնացած երեւանցի ցուցարարի վրա կրակելու հրաման տվող օտարի դերում: Ինչպես հնարավոր դարձավ այս չտեսնված ողբերգությունն ու դավաճանությունը, երբ ազատվածը կրակում է իրեն ազատագրող ոգու ուղղությամբ: Բավականին շատ եմ մտածել այս հարցի շուրջ, բայց ինձ թվում է` պատասխանը գտա միայն այն բանից հետո, երբ վերհիշեցի սովետական շրջանում հայտնի ղարաբաղցի գրող, հրապարակախոս, այլախոհ ուրունցի օրագիրը, որը գրվել է դեռեւս մինչեւ 88 թվականը եւ հրապարակվել է միայն ետսովետական շրջանում (այն կարող եք կարդալ www.armenianhouse.org կայքի ռուսերեն բաժնում): Այստեղ նկարագրված է բրեժնեւյան շրջանի սովետական Ղարաբաղի ծագումով հայ կուսակցական ղեկավարների հոգեբանությունն ու գաղափարախոսությունը: Ըստ այդմ, որեւէ հայ կարող էր հաջող կուսակցական եւ պետական կարիերա անել ԼՂԻՄ-ում` միայն անընդհատ ուրանալով իր հայությունը: Ղարաբաղի ծագումով հայ կուսակցական ղեկավարության դավանած պաշտոնական գաղափարախոսության շրջանակներում ընդունված թիվ մեկ հայհոյանքը «երեւանիզմ» հասկացողությունն էր: «Ես արմատախիլ կանեմ երեւանիզմը Ղարաբաղից»,- խոստանում էր Ղարաբաղի առաջնորդ Կեւորկովը (որի ղեկավարության տակ աշխատել են Հայաստանի ներկայիս նախագահն ու վարչապետը) 70-ական թվականների իր պաշտոնական ճառերից մեկում, որը տպագրվել էր «Սովետական Ղարաբաղ» թերթում... ապրիլի 24-ի համարում: «Երեւանիզմ» ասելով` հասկացվում էր հայ հայրենասիրության եւ ազգայնականության ցանկացած դրսեւորում` ցեղասպանության խնդիրը, 20-րդ դարի սկզբի ազատագրական պայքարի հերոսների հիշատակը, առհասարակ ցանկացած հրապարակում, ելույթ, խոսակցություն, բանաստեղծություն, երգ, սիմվոլ, որը կապված էր հայկական հայրենասիրության հետ: Իհարկե, հետագայում այն ժամանակվա Ղարաբաղի հայազգի ղեկավարներից շատերն իրենց գործունեությամբ կարծես թե շտկել են իրենց կյանքի այս շրջանի դիրքորոշումները, եւ ես ինքս պատրաստ կլինեի դեռ մի տարի առաջ սաստել ցանկացած մեկին, ով կհիշեցներ Հայաստանի ներկա ղեկավար զույգին իրենց այդ անցյալը, քանի որ հաշվի առնելով 90-ականների նրանց գործունեությունը` դա կհամարեի պայքարի անազնիվ հնարք: Բայց այն բանից հետո, երբ Հայաստանի հարյուրհազարավոր քաղաքացիներին նրանք հայտարարեցին թուրքի գործակալ կամ Ղարաբաղը ծախող կամ նույնիսկ... «ցեղասպանությունը ժխտող», մենք ուղղակի պարտավոր ենք անել այդ հիշեցումը: Բայց սա էլ մի կողմ: Այժմ ես հասկանում եմ, թե ինչու առաջացավ երեւանցի-ղարաբաղցի այս անբնական ու գերվտանգավոր հակադրությունը, եւ ինչու նրանք չհասկացան, որ չի կարելի Երեւանում կրակել հանրահավաքի վրա, եթե չես ցանկանում արթնացնել այնպիսի ուժեր, որոնց վերահսկելը արդեն անհնարին կարող է լինել: Այս մարդիկ, ճիշտ է, որդեգրել են թունդ հայրենասիրական հռետորականություն եւ վաղուց յուրացրել են հայ ազգայնականության եւ հայրենասիրության բառապաշարը, ինչը հասկանալի է, քանի որ միայն նա, ով ժամանակին ամեն գնով ժխտել է ինչ-որ մի գաղափար, դավանափոխ լինելով` դառնում է Հռոմի պապից էլ կաթոլիկ եւ ծաղրանկարային ուռա-պատրիոտ. բայց այս մարդիկ, չնայած այս ամենին, ենթագիտակցորեն չեն կարողանում ազատվել «երեւանիզմի» նկատմամբ թշնամության իրենց հին բարդույթից: Նրանք երիտասարդ տարիքից յուրացրել են այն իդեա-ֆիքսը, որ Երեւանը ներկայացնում է իրենց համար հակադիր ու թշնամական մի բեւեռ: Եւ դա արդեն նրանց ենթագիտակցության մեջ է, այսինքն` անվերահսկելի մի բարդույթ է: Սա հայտնի պատմություն է. տարիների ընթացքում կարող են փոխվել գաղափարները, պատկերացումները, որոնք մարդու գիտակցական մասին են պատկանում, բայց աշխարհընկալման կառուցվածքը, որը ենթագիտակցության մասն է, շատ դժվար է փոփոխման ենթարկվում: Հետեւաբար նաեւ պարզ է մեր հարցի պատասխանը` «ես արմատախիլ կանեմ երեւանիզմը...»: Իհարկե, ենթագիտակցական այս մոդելի կրողները դեռ շանս ունեն ազատվելու այս բարդույթից եւ հասկանալու, որ եթե նրանք, այնուամենայնիվ, արմատախիլ անեն «երեւանիզմը», ապա ընդամենը կկտրեն այն ճյուղը, որի վրա նստած են: Անպատասխան է մնում, սակայն, մեկ այլ հարց, թե ով, ում, այնուամենայնիվ, արմատախիլ կանի: Որպեսզի այս հարցի պատասխանն էլ հստականա, մենք պետք է գիտակցենք, որ, կամա թե ակամա, դարձել ենք Երեւանի ինքնապաշտպանության պայքարի մասնակից:

ՈՒՍՏԱ ՀՐԱՆՏ

Ընտրյալ հոդվածներ Հայաստանյան մամուլից

Սույն հոդվածով սկսում ենք հայաստանյան մամուլից արտատպված հոդվածների մի շարք, որտեղ հեղինակները ներկայացնում են Հայաստանում հասարակական-քաղաքական զարգացումների հետ կապված իրենց խորքային ընկալումներն ու մեկնաբանությունները: Ամիսներ անց սույն հոդվածները պահպանում են իրենց ակտուալությունը եւ հանդիսանում են հայաստանյան իրականությանը առնչվող ազատ մտածողության փայլուն նմուշներ: (comité sda)

Հոդված 1. ԻՆՉՈ՞Ւ ԵՍ ԴԱՐՁԱ ՀԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ 

Հայկական Ժամանակ, 6.05.2008

«Բեւեռացում»: Ընդամենը մի քանի ամիս առաջ բառարաններում քնած էս բառը հանկարծ արթնացավ ու մտավ ամենաշատ գործածվող բառերի «թեժ տասնյակ»: Ու համարյա միշտ գործածվում ա մինուս նշանով՝ որպես հասարակական չարիք, որ պետք ա հաղթահարել: Իսկ գուցե ո՞չ: Գուցե հակառա՞կը: Գուցե մեր աչքերի առաջ ստեղծվում ա հենց է՞ն, ինչի պակասը մենք էդքան զգում էինք: Չէ՞ որ հազար անգամ խոսվել ա էն մասին, որ Հայաստանի հասարակական դաշտում քրոնիկ լղոզված վիճակ ա՝ չկան հստակ ուղղություններ: Հիմա հենց էդ լղոզումն ա վերանում՝ հստակվում են աշխարհայացք ու դիրքորոշում: Ձեւավորվում են մեր հասարակական-քաղաքական կյանքի երկու բեւեռները: Ու էն, որ մեր բեւեռները չորսը կամ հինգը չեն, նույնպես բնական ա. եթե նայենք աշխարհի քաղաքական քարտեզին, կտեսնենք, որ կայուն երկրների մեծ մասում նույն երկբեւեռ պատկերն ա: Ուղղակի անուններն են հաճախ տարբեր: Իսկ մեր բեւեռները, քանի որ նոր-նոր են ձեւավորվում, դեռ չունեն անուն: Ու որովհետեւ անունները դեռ չկան, օգտագործվում են «լեւոնական» ու «սերժական» բառերը՝ որպես կողմերին նշելու ժամանակավոր ձեւեր: Իսկ ո՞րն ա առանցքը, որ բաժանում ա լեւոնականներին սերժականներից: Փոփոխությունների հարցը: Արմատական, համակարգային փոփոխություններ մեզ պե՞տք են, թե՞ չէ: Սերժականներն ասում են՝ չէ: Որովհետեւ, ասում են, էս համակարգը, որ ունենք, հարազատ արտացոլումն ա մեր ազգային մտածելակերպի: Ու իրանց թվում ա, թե համոզիչ փաստարկ են բերում, որովհետեւ «ազգային մտածելակերպ» ասվածը պատկերացնում են որպես մոնոլիտ ու անփոփոխ մի բան: Այնինչ Հայաստանում էսօր կան երկու քիչ թե շատ հստակ ձեւավորված մտածելակերպեր, ու դրանց միջեւ մեր աչքերի առաջ տեղի ա ունենում բախում: Այսինքն թե, էսօրվա՝ 21-րդ դարասկզբի Հայաստանի ազգային մտածելակերպը իրանից ներկայացնում ա առնվազն երկու գումարելիների գումար: Ի՞նչ անուն տանք էդ գումարելիներին: Եթե ելնենք նրանից, որ կենտրոնականը փոփոխությունների հարցն ա, ուրեմն արմատական փոփոխություններ պահանջողներին պետք ա անվանենք հեղափոխականներ, իսկ դրանց ցանկալիությունը ժխտողներին՝ պահպանողականներ: Մյուս կողմից՝ գաղափարական առումով լեւոնականների հիմնական կորիզը կազմում են ազատականները: Ու էս կետում առաջանում ա խնդիր, որովհետեւ կա կարծիք, թե ազատականությունն ու հեղափոխականությունը դժվար համատեղելի են: Ընդ որում, էս կարծիքը ոնց որ թե բավական տարածված ա հենց իրանց՝ հայ ազատականների շրջանում: Հիմնավորումը երեւի էն ա, թե լիբերալիզմը ենթադրում ա հանդուրժողականություն, իսկ հեղափոխականությունը՝ հակառակը: Բայց էս դատողությամբ առաջնորդվելու դեպքում մենք Հայաստանում հավերժ կունենանք էն վիճակը, որ կա էսօր: Ազատականությունը ենթադրում ա հանդուրժողականություն ուրիշ՝ քոնից տարբեր կարծիքի ու աշխարհայացքի հանդեպ, բայց ոչ էն վիճակի հանդեպ, որում ազատությունը դառնում ա անհնար: Եւ քանի որ էսօր Հայաստանում ճիշտ էդ վիճակն ա՝ երբ որ իմ ազատությունը դարձել ա անհնար, ես, ազատական լինելով, չեմ կարող չդառնալ հեղափոխական: Ու ինձ հեղափոխական դարձնողը Հայաստանում տերուտնօրեն դարձած հայ պահպանողականն ա, որին ես ինչքան ավելի եմ ճանաչում, էնքան ավելի եմ համոզվում, որ ռիսկի գնալն արդարացված ա, քանի որ կորցնելու բան, փաստորեն, չի մնացել: Ես գիտեմ, իհարկե, որ ընթերցողներիցս շատերը կջղայնանան` տեսնելով, որ ես սերժականներին անվանում եմ պահպանողական: Պահպանողականությունը, կասեն, լուրջ գաղափարախոսություն ա, ավազակները գաղափարախոսություն չեն ունենում: Իսկ ես կարծում եմ՝ ավազակը չի կարող հայտնվել պետության ղեկին, պահել էդ ղեկը ամբողջ տասը տարի, հետո փոխանցել հաջորդ ավազակին, եթե չլինի գաղափարախոսություն, որն էս աբսուրդ վիճակը սնում ա: Հայ պահպանողականը պարտադիր չի նման լինի 18-րդ դարի դասական պահպանողականին, կամ հայ հեղափոխականը՝ Ռոբեսպիերին: Ի դեպ, պահպանողականությունը, եթե հավատանք «Բրիտանիկա» հանրագիտարանին, որպես քաղաքական հոսանք հենց նշածս կոնտեքստում ա առաջացել՝ հակադրվելով 1789 թվականի ֆրանսիական հեղափոխությանը, որ գիտակից ջանքով հասարակական ավանդույթը խզելու ամենակտրուկ փորձն էր: Բրիտանացի մտածող Էդմոնդ Բըրքը, որ պահպանողական մտքի սկզբնավորողն ա համարվում, դեմ էր նման խզումին եւ դա համարում էր աղետ: Պահպանողականը միշտ հենց էդ ա՝ մարդ, որ պաշտպանում ա ավանդույթը: Իսկ լուրջ եւ անլուրջ իրա աշխարհայացքը լինում ա՝ կախված նրանից, թե ինչ ավանդույթ ա ինքը պաշտպանում եւ ինչու: Մարդիկ, որոնք գրում են մեր դպրոցներում օգտագործվող դասագրքերը, որոնք դասավանդում են մեր բուհերում, որոնք հրավիրվում են ելույթ ունենալու մեր հեռուստաէկրաններից, մեծագույն մասամբ պահպանողականներ են եւ իրանց պաշտպանածը էթնիկ ազգայնականության ավանդույթն ա: «Էթնիկ ազգայնականություն» բառակապակցությունը գուցե ոմանց զարմացնի, որովհետեւ շատ հայեր ոչ էթնիկ ազգայնականություն չեն էլ պատկերացնում: Ազգայնականությունը մարդկության երկար պատմության մեջ համեմատաբար նոր երեւույթ ա, առաջացել ա 18-րդ դարի վերջերին՝ նախապատրաստելով եւ հնարավոր դարձնելով ազգային պետությունների ստեղծումը: Նախքան էդ գոյություն ունեցող պետական միավորներում ինքնիշխանության կրող համարվում էին կայսրը, թագավորը կամ իշխանը, բայց ոչ ժողովուրդը: Ազգայնականությունն էր, որ ժողովրդին դարձրեց քաղաքական գործոն: Ամերիկյան ու ֆրանսիական հեղափոխությունները համարվում են ազգայնականության առաջին խոշոր դրսեւորումները, քանի որ դրանք իշխանությունը թագավորից վերցրին ու փոխանցեցին ժողովրդին: Բայց թե՛ Ֆրանսիայում, թե՛ Ամերիկայում ժողովուրդ ասելով հասկանում էին ոչ թե նույն էթնիկ ծագումն ունեցողների, այլ ազատ կամքով, բոլորի համար ընդունելի սկզբունքների հիման վրա իրար հետ հասարակական պայմանագիր կնքածների ամբողջություն: Դրա համար էլ Ֆրանսիական Հանրապետության եւ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների հիմքը դրած էս երկու ազգայնականությունները եվրոպական հանրագիտարաններում բնորոշվում են որպես լիբերալ նացիոնալիզմ՝ ազատական ազգայնականություն: Իսկ հայոց ազգայնականությունը ծնվեց ուրիշ իրավիճակում եւ դրսեւորվեց ուրիշ ձեւով: Որովհետեւ Հայաստանը չկար, շատ վաղուց չկար, իրան պետք էր չեղած տեղից ստեղծել՝ հավաքելով Օսմանյան եւ Ռուսական կայսրությունների ամբողջ տարածքով մեկ սփռված հայերին: Ու էս պատճառով մեր ազգայնականությունը գուցե թե չէր կարող էթնիկ սեւեռվածություն չունենալ՝ առնվազն մինչեւ հայերին հավաքելն ու պետություն ստեղծելը: Բայց պետության ստեղծումն ուղեկցվեց աղետով: Դեմ առնելով թափ առնող թուրք ազգայնականությանը, որն էթնիկ սկզբունքի գերակայությունը հասցրել էր հնարավոր ամենածայրահեղ կետին, մերը սարսափելի պարտություն կրեց: Նման պայմաններում ստեղծված հայոց առաջին հանրապետությունն ընդամենը երկու տարի դիմացավ, Հայաստանը շուտով մտավ Սովետական Միության կազմի մեջ ու սկսեց կառուցել կոմունիզմ: Կոմունիստական գաղափարախոսությունն ու ազգայնականությունը հակոտնյաներ են, բայց սովետական իշխանության միայն ամենասկզբնական շրջանում էր, որ էդ հակառակությունը լուրջ բնույթ ուներ՝ կարող էր անգամ կյանք արժենալ: Իրավիճակն էս հարցում աստիճանաբար փոխվեց, ու Հայաստանի ներկա հանրապետության ստեղծմանը նախորդող տասնամյակում, որը ես շատ լավ հիշում եմ, ազգայնականությունը Հայաստանի մշակութային ու մտավոր դաշտում տիրապետող դիրք ուներ: Եւ միանգամայն հանդուրժվում էր: Ավելի ճիշտ՝ հանդուրժվում էր դրա էն տեսակը, որն անվտանգ էր: Նրանք, ովքեր կոնկրետ խնդիր էին դնում, պահանջում էին Հայաստանի անկախությունը, հայտնվում էին բանտերում, բայց սրանք քիչ էին: Տիրապետողը ազգայնականության ամորֆ, պահպանողական տեսակն էր, որը երբեք դուրս չէր գա սովետական կարգերի դեմ, որովհետեւ կարգախոս ուներ՝ «Ես հայ եմ, իմ խնդիրներն ազգային են»: Այսինքն թե՝ կարեւոր չի` ես ինչ տեսակ պետության մեջ եմ ապրում՝ արդար թե անարդար, ազատ թե անազատ, կարեւորը՝ ինձ թույլ տան, որ ես ապրեմ որպես հայ՝ չմոռանամ իմ անցյալն ու էդ անցյալից եկող խնդիրները: Հիշենք, թե ինչ մեծ աղմուկ բարձրացրին սովետահայ մտավորականները, երբ որ Ղարաբաղ կոմիտեն սկսեց տարածքային հարցին զուգահեռ բարձրացնել նաեւ ուրիշ՝ սոցիալական ու քաղաքական հարցեր: Որովհետեւ հայ ավանդական մտավորականի համար, որն էլ հենց պահպանողական կամ էթնիկ ազգայնականության հիմնական կրողն ա, ազգային հարցը հանգում ա հայ-թուրք հակամարտությանն ու տարածքային հարցին: Ուրիշ հարցեր բարձրացնողներն ապազգային են ու ազգային շահերի դավաճան: Ինչ որ բան փոխվե՞լ ա հայ ավանդական մտավորականի դիրքորոշման մեջ մինչեւ էսօր: Ընդամենը մեկ բան՝ եթե երեկ ազատականները պիտակավորվում էին ընդամենը որպես «ապազգային», էսօր, անկախ Հայաստանում, ավելացել ա նաեւ «հակապետական» պիտակը: Իսկ կարգախոսը, ըստ էության, նույնն ա՝ «Ես հայ ես, իմ խնդիրներն ազգային են, իմ պետությունը դրանք լուծելու համար ա, մնացած խնդիրները երկրորդական են, իսկ դրանք առաջնային համարողները՝ ապազգային ու հակապետական»: Ազգայինի էս տեսակ նեղ պատկերացումը երբեք թույլ չի տա, որ Հայաստանը դառնա մարդավարի ապրելու նորմալ երկիր: Հիվանդ բան կա նրանում, երբ որ պատմական արդարությունն ուզում ես վերականգնել աչքիդ առաջ կատարվող անարդարությունն արդարացնելու գնով: Ու քանի դեռ հայ մտավորականության գերակշիռ մասը կրողն ա վերը նշված կարգախոսի, քոչարյաններն ու սերժսարգսյանները անպակաս կլինեն մեր գլխից, մեկը կհեռանա, կգա մյուսը՝ գրպանում պատրաստ պահած ինդուլգենցիան, որ իրան էն գլխից տվել ա հայ մտավորականը: Երբ որ ես ասում եմ, թե հայ ազատականությունը պետք ա լինի հեղափոխական, ես նկատի չունեմ, թե Սերժ Սարգսյանին պետք ա կախել: Ու ոչ էլ նկատի ունեմ, թե պետք ա գիլյոտինի ենթարկել Ռազմիկ Դավոյանին կամ Մերուժան Տեր-Գուլանյանին: Ասածս հեղափոխությունը վերաբերում ա մտածողության էն ավանդույթը ջարդելուն, որն իմ ազգային խնդիրը հակադրում ա իմ ազատությունը: Էդ ավանդույթը ինքն իրան, առանց գիտակից ու վճռական ջանքի, երբեք տեղի չի տա: Ցավն էն ա, որ Հայոց համազգային շարժման վեճը հայոց ավանդական մտավորականության հետ հիմնականում մնաց փոխադարձ պիտակավորումների մակարդակում, չդարձավ հստակորեն ձեւակերպված գաղափարական բանավեճ: Միամտություն ա մտածելը, թե հայ ավանդական մտավորականներն ի ծնե վախկոտ են, դրա համար են իշխանամետ: Վախկոտությունը հո վիրուս չի, որ ծնվելիս վարակած լինի էդքան շատ մարդու: Եթե էդքան շատ մարդիկ անազատ ու վախկոտ են, ուրեմն կա մտածողական ավանդույթ, որն իրանց դարձնում ա էդ տեսակ՝ ստիպում ա ազատությունը ստորադասել ուժին: Այնինչ ազատությունը ամենամեծ ուժն ա: Բայց էս ճշմարտությունը գիտի միայն նա, ով ինքն ազատ ա: Հայ ազգայնական պահպանողականը չի կարողանում լինել ազատ, որովհետեւ իրա մտածողությունը, ձեւավորված լինելով պատմական աղետների ու մանավանդ մեր ամենամեծ աղետի՝ 1915-ի ազդեցությամբ, փաստորեն, ենթարկված ա աղետի տրամաբանությանը: Իսկ աղետը հենց նրանով ա աղետ, որ խաթարում ա կյանքի բնական տրամաբանությունը: Բայց հայ պահպանողականը ոչ միայն ինքը չի կարողանում լինել ազատ, այլեւ ոչնչացնել ա ուզում իմ ազատությունը, որովհետեւ ես՝ ազատականս, գիտակից ջանքով իմ մեջ հաղթահարած լինելով աղետը, իրան թվում եմ ապազգային ու օտար: Կամ որ նույնն ա թե՝ թշնամի: Էս ա, որ ինձ դարձնում ա հեղափոխական: Եթե ես չկարողանամ կոտրել ազգայինի էն պատկերացումը, որում տեղ չկա ազատության համար, էդ նշանակում ա՝ Հայաստանում տեղ չկա իմ համար:

ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

ՇԱՐԺՄԱՆ ԿՈՉԸ ՎՐԱՍՏԱՆԻ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ

[19:13] 25 Հուլիսի, 2008

Համաժողովրդական շարժումը հայտարարություն է տարածել Ջավախքում ստեղծված իրավիճակի առիթով:

Համաժողովրդական շարժման կենտրոնն իր անհանգստությունն է հայտնում Ջավախքում ստեղծված իրավիճակի կապակցությամբ: Խորը մտահոգություն են առաջացնում օրերս տեղի ունեցած պայթյուններն ու կրակոցները, որոնց հետեւանքով կա երկու զոհ:

Մենք դատապարտում ենք Հայաստանի իշխանությունների վարած քաղաքականությունը տարածաշրջանի նկատմամբ, որը աչքի է ընկնում Ջավախքում առկա խնդիրների շարունակական անտեսմամբ եւ Վրաստանի իշխանությունների հետ համագործակցաբար դրանք լուծելու անկարողությամբ: Դրա փոխարեն Հայաստանի իշխանությունները մշտապես օգտագործել են Ջավախքի բնակչությանը իրենց նպատակների համար, մասնավորապես ապորինաբար ներգրավվելով վերջիններիս հայաստանյան ընտրական
միջոցառումներում:

Այսօր էլ, փոխանակ հանդես բերվեր հստակ մոտեցում կատարվածի վերաբերյալ, իշխանությունները սահմանափակվում են անհեթեթ հայտարարություններով, հիասթափություն եւ անտարբերություն առաջացնելով մեր հայրենակիցների շրջանում:

Բարեկամական Վրաստանի հետ ռազմավարական համագործակցության կողմնակիցը լինելով, Համաժողովրդական շարժումը մշտապես կարեւորել է Ջավախքում ժողովրդավարական գործընթացների խորացման, հասարակական կազմակերպությունների կայացման, մարդու իրավունքների պաշտպանության աստիճանի բարձրացման, հայ բնակչության ինքնակառավարման եւ լեզվամշակութային իրավունքներին առնչվող խնդիրները: Կոչ ենք անում Վրաստանի իշխանություններին այնպիսի անհրաժեշտ եւ համարժեք միջոցներ ձեռնարկել իրավիճակի կարգավորման նպատակով, որ որեւէ կերպ չտուժեն ջավախցիների հիմնարար իրավունքները, ազատությունները եւ արժանապատվությունը:

Progrès insuffisants

Arménie : des « progrès insuffisants » concernant les exigences de l’APCE, un débat d’urgence est donc nécessaire

Strasbourg, 20.06.2008 – Un débat d’urgence sur l’Arménie en session plénière de l’Assemblée parlementaire du Conseil de l’Europe (APCE) est nécessaire, de l’avis de Serhiy Holovaty, Président de la Commission de suivi de l’APCE.

M. Holovaty déclare dans une lettre adressée aujourd’hui au Président de l’Assemblée que Georges Colombier (France, PPE/DC) et John Prescott (Royaume-Uni, SOC), les co-rapporteurs de la Commission, ont jugé insuffisants les progrès réalisés à ce jour par les autorités arméniennes en réponse aux exigences formulées par l’Assemblée à la suite des violences survenues en février 2008 après les élections.

Les deux parlementaires ont effectué une visite de deux jours dans le pays (16-17 juin) afin d’évaluer les progrès réalisés, conformément à une décision antérieure prise par la commission à Kiev.

Unité de Communication de l’Assemblée parlementaire
Tel: +33 3 88 41 31 93
Fax : +33 3 90 21 41 34
pace.com@coe.int
www.coe.int/press

STATEMENT OF THE CIVIL SOCIETY REPRESENTATIVES

STATEMENT OF THE CIVIL SOCIETY REPRESENTATIVES WITH RESPECT TO THE FULFILLMENT OF THE REQUIREMENTS OF PACE RESOLUTION 1609 OF

17 APRIL 2008

Having examined the domestic political situation and the measures taken by Armenian authorities to fulfill the requirements stipulated by the Parliamentary Assembly of the Council of Europe’s (PACE) Resolution 1609, we, the undersigned participants in the summary discussion on PACE Resolution 1609 of 17 April 2008, hereby affirm that:

· The unlawful actions that accompanied the 2008 presidential elections have brought forth distrust toward the electoral process and the authority formed in its result;

· The curtailing of human rights and the violent actions, which began after the elections and took on a new character and impetus following the March 1 tragedy, have further deepened the citizen discontent; and,

· Armenian authorities continue to disseminate inaccurate information and issue apparent false statements to the international bodies with the aim of gaining their trust, but in the meantime they continue their unlawful and violent actions against the freedom of opinion at home.

We also register that even though the Armenian authorities are initiating certain steps toward the implementation of PACE Resolution 1609, and specifically the provisions set out in its twelfth section, in essence these steps cannot be considered a fulfillment of the requirements of this resolution because:

· In terms of the March 1 tragedy and the ensuing circumstances, no investigation has been launched to date and no one has faced responsibility for the ten casualties and the hundreds of injured. The authorities attempted to transform this matter, which the country’s Ombudsman had raised concerning the lawfulness of the actions taken by the competent bodies, into an allegation that the human rights defender had over exceeded his empowerment;

The task of carrying out an “independent, transparent, and reliable investigation” is assigned to the parliamentary commission comprising the majority of the ruling coalition members, who do not enjoy the people’s trust and have demonstrated their anti-democratic nature on numerous occasions;

· The absolute majority of those who were arrested for their political convictions have not been released. In some cases their jail sentence was commuted, but they still are charged with committing different crimes, and this in the case when false testimonies are at the basis of these charges while the preliminary investigations and court hearings are conducted with numerous infringements;

The political pursuit continues still, the people are taken under police custody without legal grounds, they are subjected to intimidation and dismissed from their jobs; and,

· On 12 June 2008, a mere superficial—cosmetic, if you will—changes were made in the Armenian law “On Holding Assemblies, Public Meetings, Marches, and Demonstrations.” And in result the citizens’ constitutionally protected right to hold pacific assemblies and without the presence of any arms is curtailed even now and the substance of the anti-democratic law, which was passed on March 17, has not changed to all intents and purposes. And in actual fact, the right of free assembly and holding protest marches is hindered by the discretionary, discriminatory, and obscure decisions taken by the authorities. In addition, the activities of NGOs still are impeded.

We state that the process of fulfilling the requirements set out in PACE Resolution 1609 carries an imitational nature in Armenia and this bespeaks the absence of a political will to implement democratic reforms in the country. We therefore declare that the activities carried out to honor the requirements of PACE Resolution 1609 are unsatisfactory.

Discussion participants:

“Against Legal Arbitrariness” NGO
“Sksela” Youth Movement
“Helsinki Citizens’ Assembly” NGO
Helsinki Civil Assembly Vanadzor office
“Hima” Youth Initiative
“Hope” NGO
“Mijnaberd” NGO

Transparency International Anti-Corruption Center
“Women for Peace” NGO
“Young Conservatives” NGO
“Zartonk-89” NGO
National Citizens’ Initiative

Zhanna Aleksanian; journalist
Gayane Abrahamian; journalist
Victoria Abrahamian; journalist
Harutiun Baghdasarian; defense attorney
Seda Safarian; defense attorney

Vahe Grigorian; citizen
Grizelda Ghazarian; citizen
Ruzan Khachaturian; citizen
Hrair Savzian; citizen
The following NGOs likewise have joined this statement:
“Asparez” Journalists’ Club
“Menk+” NGO
“Krtutian Asparez” NGO
“Rights and Freedom Center” NGO
‘Youth for Democracy’ NGO

17 June 2008
Yerevan

MISSION D’ENQUETE

RAPPORT DE MISSION D’ENQUETE ET D’OBSERVATION EFFECTUEE PAR L’AFAJA DU 7 AU 12 MAI 2008 A EREVAN SUITE AUX EVENEMENTS DE FEVRIER ET MARS 2008

Depuis sa création, l’AFAJA entretient des relations privilégiées avec ses confrères arméniens, dans le but de renforcer la profession d’avocat en Arménie laquelle participe, quotidiennement, à l’édification d’un Etat de Droit dans des conditions souvent difficiles et parfois même hostiles.

C’est ainsi que nous avons été sollicités pour l’organisation de différentes missions d’observations judiciaires notamment dans les procédures concernant Achod BLEYAN, Vahé GRIGORYAN, les trois soldats de Mataghis ainsi que Arman BABADJANIAN.

Le 18 mars 2008, suite aux tragiques évènements qui ont endeuillé l’Arménie, le Bâtonnier de Paris, notre confrère Christian CHARRIERE-BOURNAZEL, a adressé au président de l’AFAJA un courrier par lequel il exprimait son émotion et nous interrogeait sur une possible intervention. Il confirmait par ailleurs, l’invitation de son homologue arménien Ruben SAHAKYAN à la rentrée du Barreau de Paris les 4, 5 et 6 décembre 2008.

A l’initiative du Conseil National des Barreaux (CNB France), une délégation de la commission déontologique de l’Ordre des Avocats d’Arménie était invitée à Paris du 30 mars au 5 avril 2008.

Au cours de ce séjour, nos confrères arméniens nous ont fait part de la situation difficile dans laquelle devait s’organiser la défense pénale suite aux nombreuses arrestations depuis les évènements du 1^er mars dernier.

C’est dans ces conditions, que l’AFAJA a été confirmée dans son projet d’organiser une nouvelle mission d’observation judiciaire qui s’est tenue du 7 au 12 mai 2008, avec le soutien du Bâtonnier de Paris qui, par courrier du 25 avril 2008 adressé à chacun des avocats français y participant, exprimait sa solidarité au regard de « son engagement pour la défense de confrères en difficulté où que ce soit dans le monde, comme d’une manière générale, pour la défense des droits humains ».

Le Bâtonnier Christian CHARRIERE-BOURNAZEL nous donnait ainsi « mandat de bien vouloir le représenter auprès de nos confrères arméniens, et en particulier de ceux en charge de la défense des droits humains en Arménie, en nous assurant de son entier et indéfectible soutien dans le cadre de l’accomplissement de notre mission ».

Vous pouvez lire l'intégralité du rapport ICI.

Les Conclusions.

Au cours de ces cinq journées entièrement consacrées à notre mission, nous avons rencontré le Ministre de la Justice, le premier adjoint de l’Ombudsman (Médiateur de la République), l’Ambassadeur et le Consul de France, le président de l’Association Helsinki, huit personnes incarcérées sur plus d’une centaine et bien évidemment le Bâtonnier d’Arménie et nombre de nos confrères arméniens.

Nous ne pouvions dans ce laps de temps rencontrer ni l’intégralité des avocats concernés, ni la totalité des détenus.

De même, nous n’avons pu nous entretenir avec les représentants du Ministère public et entendre la position de l’accusation. Pendant le cours de l’instruction, les communications entre Parquet et Avocats doivent légalement être de nature écrite, le Procureur n’usant de son pouvoir discrétionnaire pour déroger à cette règle qu’à tire exceptionnel. De plus, la procédure pénale arménienne inspirée du système accusatoire ne prévoit la communication de la procédure aux Avocats qu’une fois celle-ci clôturée.

Lors de nos missions d’observations judiciaires précédentes, les affaires étaient en cours de jugement et nous avions sollicité une rencontre avec le représentant du parquet. A chaque fois, ces demandes avaient été rejetées ou les rendez-vous fixés annulés en dernière minute.

Malgré les réserves qui viennent d’être exprimées, les éléments recueillis sur les différents dossiers dont nous avons eu à connaître, nous autorisent à tirer des premières conclusions et nous conduisent à poser un certain nombre de questions.

En premier lieu, nous observons que les interpellations et mises en détention dirigées contre les personnes les plus « influentes » ont été effectuées en violation des règles élémentaires de procédure pénale.

Ainsi en est-il des députés Hakob Hakobian et Miasnik Malkhasyan, arrêtés dès le 2 mars 2008 alors que leur immunité parlementaire n’a été levée par l’Assemblée nationale que le 6 suivant.

De même, s’agissant du Procureur général adjoint, Gaguik Jhanguirian, nous observons qu’il a été interpellé de façon brutale par une quarantaine d’hommes armés et masqués, dans les conditions d’un flagrant délit alors qu’aucune infraction préalable à son arrestation ne lui a été reprochée.

Il n’a été en effet poursuivi dans un premier temps que pour port illégal d’arme, laquelle n’a été découverte dans le coffre de sa voiture qu’au moment de son interpellation. Faute d’éléments au dossier mettant en évidence la commission d’une infraction préalable, son interpellation et les poursuites dont il fait l’objet apparaissent clairement comme la réponse à son intervention publique de la veille, lors du meeting de l’opposition.

De même, son maintien en détention au delà de la 72^ème heure de garde à vue et la convocation du Tribunal au milieu de la nuit, plus de 4 heures après l’expiration du délai légal de privation de liberté, afin de rendre une ordonnance de placement en détention provisoire constitue une violation flagrante de procédure qui aurait dû manifestement être sanctionnée par la juridiction d’Appel.

Ces pratiques laissent à penser que ces procédures ne sont que l’habillage judiciaire, dans des formes extrêmement grossières, de poursuites qui revêtent un caractère politique.

En second lieu, au regard de la gravité des chefs d’inculpation le plus souvent notifiés, comme notamment la « tentative de renversement du pouvoir par la force en violation de l’ordre constitutionnel », on serait en droit d’attendre la présentation d’éléments concrets et tangibles permettant d’étayer une accusation aussi grave.

Or des informations que nous avons pu recueillir, ces éléments font largement défaut.

A l’issue de deux mois de détention, Alexandre ARZOUMANIAN, directeur de campagne de Levon TER PETROSSIAN, n’avait toujours pas été entendu par un enquêteur et ne savait toujours pas ce qui lui était concrètement reproché.

Or il convient de rappeler qu’une année avant l’élection présidentielle, Alexandre ARZOUMANIAN a fait l’objet de poursuites judiciaires et d’une incarcération de plusieurs mois parce qu’on avait retrouvé à son domicile plusieurs dizaines de milliers de dollars, sans pouvoir établir leur origine frauduleuse. Cette affaire n’a toujours pas été clôturée.

Quant aux propos « nous allons gagner », prononcés lors d’un meeting par Ararat ZOURABIAN, Président du Mouvement National Arménien, et pour lesquels il est poursuivi, ils peuvent difficilement s’interpréter comme une tentative de renversement du pouvoir par la force, d’autant qu’il s’agit du slogan figurant sur les affiches du candidat TER PETROSSIAN.

De même, de nombreuses images vidéo montrent les deux députés Hakob HAKOBIAN et Miasnik MALKHASIAN jouer un rôle pacificateur lors de la manifestation du 1^er mars, attitude peu compatible avec une tentative de coup d’Etat, ce qui conforte leurs propos tenus lors de notre entretien.

Tous ces éléments établissent indubitablement le caractère politique des poursuites engagées.

D’autant qu’à ces deux premiers points, il convient d’ajouter les cas de violence caractérisées lors des interpellations ainsi que pendant la période de garde à vue.

Ainsi en est-il de David Arakelyan, dont le visage, deux mois après son interpellation, était toujours marqué par un important hématome à l’oeil gauche lors de notre rencontre.

Arrêté le 1^er mars au matin alors qu’il quittait la place de l’Opéra, il a été jeté avec trois autres personnes dans un fourgon de la Police « anti-émeute » où leur ont été assénés coups de pieds et de matraques, avec notamment pour conséquences que ses cotes ont été brisées.

En outre et de manière plus générale, les légitimes interrogations de l’Ombudsman telles que formulées dans son rapport sur les évènements restent à ce jour sans réponse.

S’agissant de l'évacuation de la place de l'Opéra au matin du 1er mars 2008, les autorités ont fait état de la découverte d'armes et de munitions cachées, le tout filmé par la chaîne de télévision publique mettant en avant des policiers accroupis dans les bosquets découvrant quelques grenades, chargeurs et revolvers.

Ces images ont largement participé à la propagation de l'idée que les manifestations, jusqu'alors pacifiques, étaient finalement destinées à la réalisation d'un coup de force.

Il apparaît cependant paradoxal que ces armes aient été manipulées par les policiers sans la moindre précaution destinée à sauvegarder les preuves dactyloscopiques nécessaires à l’identification de leurs utilisateurs.

Enfin et surtout, pour quelles raisons aucune des procédures engagées à ce jour ne semble directement liée à la découverte de ces armes ?

S’agissant par ailleurs des circonstances exactes ayant causé la mort de 10 personnes et justifié l’instauration de l’état d’urgence, les interrogations sont aussi nombreuses.

Selon la thèse officielle, cette mesure restrictive des Libertés publiques s'est imposée du fait des violences commises avec armes à feu par certains des manifestants à l'encontre des forces de sécurité, lesquelles n’auraient a contrario pas fait usage de leurs armes.

Plusieurs éléments d'informations autorisent à douter de cette présentation des faits.

• Des films vidéo attestent que les forces de l'ordre ont utilisé des armes à feu et tiré à hauteur d'homme, avec usage de balles traçantes, pourtant strictement réglementé.
• Certaines victimes ont été tuées ou blessées « rue Léo », à plusieurs centaines de mètres de la grande manifestation et de surcroît derrière les cordons des forces de l'ordre. Eu égard à la topographie des lieux, il semble improbable que quelques dizaines de personnes aient pu dans cette petite rue, créer une situation insurrectionnelle face à laquelle les autorités n'auraient eu d'autre alternative que le recours à la répression la plus brutale.
• Certaines des victimes ont été atteintes par des balles tirées par derrière et touchées à la tête, circonstances qui alimentent la folle rumeur de la présence de snipers.
• Certaines victimes n'étaient pas militants de l'opposition et n’avaient pas participé à la manifestation.
• Les pillages de magasins ont eu lieu sur l'avenue Machtots, à un emplacement fort éloigné du lieu du rassemblement avec, dans un premier temps, la surprenante tolérance des policiers massivement présents sur les lieux.

Enfin, la question de la présence ou non de l'armée et de son heure d’arrivée, du type d'armes et munitions employées et de la décision d’ouvrir le feu sur les manifestants n'est toujours pas éclaircie.

Or malgré la multitude des procédures engagées, il ne nous est pas apparu qu’une information judiciaire ait été ouverte pour permettre d’identifier les auteurs des coups de feu, que les victimes soient civiles ou policières.

Enfin, nous souhaiterions terminer par la situation des familles des victimes de cette tragédie qui a ensanglanté l’Arménie dans la nuit du 1^er mars.

Aucune d’elles n'avait porté plainte au moment de notre mission. Des informations concordantes ont fait état de pressions exercées à leur encontre ou de sommes d'argent qui leur ont été proposées afin de « tourner la page » et participer aux frais d'obsèques.

Ceux qui n'arrivent pas à se résoudre à ce type d'arrangements expriment cependant la peur de persécutions perçues comme l’inévitable conséquence d’une audace à exiger la vérité.

Et bien plus encore que pour les prisonniers d'opinion, les familles des victimes sont confrontées à une terrible solitude à laquelle le système judiciaire refuse de répondre.

De même que la nécessaire enquête indépendante sur ces évènements telle que préconisée par l’Assemblée Parlementaire du Conseil de l’Europe, il nous paraît urgent que les autorités procèdent à la libération de tous les prisonniers politiques et qu’elles garantissent le droit des familles des victimes à voir établir judiciairement, avec l’assistance d’un avocat, la vérité sur ces évènements .

Paris le 12 juin 2008.

Maîtres Alexandre ASLANIAN, Virginie BIANCHI, Alexandre COUYOUMDJIAN, Sylvie PAPASIAN, Anahid PAPAZIAN, Gérard TCHOLAKIAN, Avocats au Barreau de Paris.

ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՄԱԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆ

10.06.2008

Հունիսի 10-ին ձերբակալվել է §Ղարաբաղ¦ կոմիտեի անդամ, 1990-1995թթ. ՀՀ Գերագույն խորհրդի եւ 1995-1999թթ. ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավոր, ՀՀ Հեռուստատեսության և Ռադիոյի պետական կոմիտեի նախկին նախագահ, 2008թ. նախագահական ընտրություններում Գեղարքունիքի մարզում Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի կենտրոնական նախընտրական շտաբի լիազոր-պատասխանատու Սամվել Գեւորգյանը£ Նույն օրը դատախազություն է հրավիրվել եւ շինծու մեղադրանք ներկայացվել նաեւ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի վստահված անձ, Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքում նախընտրական շտաբի պետի տեղակալ Բագրատ Անդրեասյանին£ Ռեժիմն այսպիսով ավելորդ անգամ ցույց է տալիս, որ դատարկ ու կեղծ են իրավիճակի լիցքաթափմանն ու կարգավորմանն ուղղված իր բոլոր հավաստիացումները£ Այս ձերբակալություններով նոր մարտահրավեր է նետվում Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական Վեհաժողովին, որը երկու շաբաթ հետո քննարկելու է 1609 բանաձեւի պահանջների կատարման արդյունքները£ Բանաձեւի առաջնահերթ` քաղաքական բանտարկյալներին ազատ արձակելու պահանջը ոչ միայն չի կատարվում, այլեւ նույնª քաղաքական շարժառիթներով կատարվում են նոր ձերբակալություններ եւ հետապնդումներ:

Réunion publique - AFAJA

Suite à la visite en Arménie des représentants de l’association AFAJA (Association Française des Avocats et Juristes Arméniens) une réunion publique sera organisée le13 juin à 19h 30 à La Maison Du Barreau de Paris.

Salle Gaston Monerville
2-5 rue Harlay
75001 Paris

Voir le plan

Les participants de la réunion présenteront leur analyse de la situation actuelle en Arménie. Notamment sur le déroulement des procès.

Բաց նամակ: Ի գիտություն “Օվիր”-ի Ալվինայի

ՀՀ Ոստիկանության անձնագրերի եւ վիզաների վարչության պետ Ալվինա Զաքարյանին

Հանրահայտ փաստերը ապացուցման ենթակա չեն:
Թե ո՞վ է Ժիրայր ՍեՖիլյանը գիտի աշխարհասփյուռ հայությունը: Ժիրայր ՍեՖիլյանը այն մարդն է, որի միայն մեկ կոչով պատրաստ է Հայաստան վերադառնալ իր քաղաքացիական պարտքը գիտակցող հայը: Թե ո՞վ է Ժիրայր ՍեՖիլյանը գիտեր նաև Շամիլ Բասաևը, որն իր իսկ խոստովանությամբ ասում էր, որ եթե Ժիրայրի նման 20 զինվոր ունենար ողջ Ռուսաստանը կգրավեր:
Իսկ թե ո՞վ է “Օվիր”-ի Ալվինան և ի՞նչ հատկանիշների ու մատուցվող ի՞նչ ծառայությունների համար է հայտնվել իր պաշտոնում ու աշխատել և’ նախկին և’ ներկա իշխանությունների համար, գիտեն շատերը:
Անդրադառնալով ՀՀ Ոստիկանության անձնագրերի եւ վիզաների վարչության պետի հերթական հայտարարությանն, ուզում եմ ևս մեկ անգամ հիշեցնել, թե ինչ իրավունքով և ինչ հատկանիշների համար Ժիրայր ՍեՖիլյանը պետք է ստանար ՀՀ քաղաքացիություն.
1.համաձայն ՀՀ Սահմանադրության, յուրաքանչյուր ծագումով հայ կարող է ՀՀ քաղաքացիություն ստանալ, եթե հրաժարվում է իր նախկին քաղաքացիությունից և հինգ տարուց ավել ապրում է Հայաստանում և ունի սեփականություն:
2.մինչ օրս ՀՀ երկքաղաքացիություն ստացած 188 անձերը դժվար թե հայրենիքին և սեփական ժողովրդին ավելի շատ ծառայություն են մատուցել և առավել արժանավոր են քան Ժիրայր ՍեՖիլյանը, որի անցած հերոսական ուղղին հայտնի է բոլորին, իսկ եթե տ. Զաքարյանը այդ մասին տեղյակ չէ` դա իր խնդիրն է:

Խորհրդի կարգով կարող եմ ավելացնել, որ Ժիրայր ՍեՖիլյանի արժանիքներին ծանոթանալու համար “Օվիր”-ի Ալվինան կարող է օգտվել թեկուզ 2005թ հրատարակված Արցախյան շարժման հանրագիտարանից:
Հուսով եմ, հանրագիտարանին ծանոթանալուց հետո նա կլցվի բարի նախանձով և կհասկանա, որ պետք է ծառայել սեփական ժողովրդին: Մի խորհուրդ ևս, նախքան բարձրակոչ և անպատասխանատու, իսկ այս դեպքում անօրինական հայտարարություններ անելը , թե Ժիրայր ՍեՖիլյանի գործունեությունը սեփական հայրենիքում խանգարում է հասարակական կարգը, ուզում եմ հայտնել, որ ՕՎԻՐի պետը մինչ այդ պետք է իրեն հարգելով ծանոթանար Ժիրայր ՍեՖիլյանի գոնե դատական գործին` իմանալու համար, որ նույնիսկ շինծու մեղադրանքների հանգամանքում նա երբեք հասարակական կարգը չի խանգարել և երբեք վտանգ չի հանդիսացել սեփական պետականության համար:
Ժիրայր ՍեՖիլյանը կարող է համարվել վտանգավոր միայն Թուրքիայի և Ադրբեջանի ազգային անվտանգության ծառայությունների և ոչ թե ՀՀ-ի կամ Արցախի համար, հանուն որոնց նա իր կյանքն ու արյունը չխնայեց: Ես զարմանում եմ, թե ի՞նչպես հանկարծ համընկան Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Հայաստանի շահերը տվյալ հարցում:

Ուզում եմ “Օվիր”-ի Ալվինային և իր ղեկավարներին հիշեցնել, որ ամուսինս, ես և մեր երկու որդիները 1991թ. ապրում ենք Հայաստանում և շարունակելու ենք ապրել այստեղ անկախ այն բանից, թե արդյոք Ալվինան և իր վերադասները կշարունակեն չկատարել իրենց պարտականություններն ու խախտել ՀՀ Սահմանադրությունը` ցուցաբերելով խտրականություն մարդու հանդեպ:
Հայաստանը մեր Հայրենիքն է և այս անգամ ոչ մի ուժ չի կարող մեզնից խլել զայն:

Սեֆիլյան Նանոր
Երևան, 8 մայիսի, 2008

ԹԵ ԻՆՉՈւ ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐԸ ՎԱԽԵՑԱԾ ԵՆ, ՍԱԿԱՅՆ ՈՉ ՀԻՄԱՐ/WHY JUDGES ARE AFRAID BUT AREN’T STUPID

Գրիգոր Խարկիև
Մոսկվա

from - tzitzernak
english version - here


Հայաստան երջանիկ երկրում իրավական կարգը ցույց էր տալիս իր արդյունավետությունը: Օրինազանցների դատավարություններն այնքան արագ էին ընթանում, որ ոչ ոք չէր կարողանում դրանց հետևել: Նույնիսկ դատավորներն իրենք: Նրանք հազիվ էին կարողանում իրենց դատարանների սրահներնում կարգը պահպանել, սակայն մտադիր էին կարգը պահպանել երկրում:

Այս անգամ կախարդանքը շատ ավելի կախարդական էր, քան երբևէ: Որևէ իրավապահ մարմնի ներկայացուցիչ օրենք չի խախտել: Ընդհակառակը` օրենքը խախտվել էր այն քաղաքացիների կողմից, որոնք իշխանությունների հետ չէին համաձայնել. իսկ դա օրենքի խախտում էր:

Այն փաստը, որ քաղաքացիներ էին սպանվել, կախարդական այս երկրում դատավարություններից և ոչ մեկում չէր նշվում:

Օրինազանց քաղաքացիների համար արդարադատությունն ակնթարթային էր: Կասկածելի գործունեության հետախուզումն իշխանություններից չափազանց շատ ժամանակ կխլեր: Հարկավոր է շատ զգուշավոր լինել այն դեպքերում, երբ անօրենության հնարավորությունը կարող է ընդգրկել նաև իշխանություններին: Հարկավոր է շատ շատ զգույշ լինել: Աստված օրհնի դատավորներին, որոնք իրենց անսահման իմաստնությամբ կարողանում էին զանազանել ակնհայտ բաները. մի կողմից` հասարակ քաղաքացիներին` պետության թշնամիներին և միակ մարդկանց, որոնք կարող էին օրենք խախտել, և մյուս կողմից պետությանը, որը երբեք չէր կարող որևէ օրենք խախտել: Ի վերջո, նրա ծառաները հենց իրենք` օրենքն էին:

Դատավորներին կարեկցել է պետք: Նրանց համար իսկապես դժվարին ժամանակներ են: Նրանք կարգին մարդիկ են, ընտանիք ու ընկերներ ունեն, հարևաններ ու ազգականներ ունեն: Հայաստան կախարդական երկիրը գյուղ է, ուր բոլորը միմյանց հետ կապեր ունեն: Ինչ որ տեսակի կապեր: Ո՞վ գիտե, թե ով կարող է հանկարծ հայտնվել դատարանի սրահում:

Դժվարին ժամանակներ են: Դատավորներն այն մարդիկ են, որոնք կարդացել են օրենքը: Դե, գոնե լսել են դրա մասին: Ոմանք նույնիսկ մանևրել են գրքերում եղած օրենքների և պետությունը կառավարող իրական օրենքի միջև:

Սակայն պետությունը կառավարող օրենքն է կարևորը: Բոլորն էլ դա գիտեն: Եթե որևէ դատավոր երկրի օրենքներին ավելի գերակայություն տա, քան իշխանություններին, կհիշի իր դժբախտ գործընկերոջը, որն անմիջապես ազատվեց աշխատանքից, որովհետև հակադրվել էր վարչակազմի ընդդիմախոսին ձերբակալելու հրամանի օրինականությանը: Դա դեռ նախագահական ընտրություններից առաջ էր: Իրենցից յուրաքանչյուրի համար արդարադատությունն ինչքա՛ն ավելի ակնթարթային կլինի, եթե շեղվեն վարչակազմի կազմած ծրագրից:

«Դուք տեղյա՞կ եք, թե ինձ ու ազգականներիս վրա որքա՛ն արժեցավ իմ իրավաբանականում սովորելը, խոստովանեց դատավորներից մեկը, և թե ինչքան է հիմա ինձ վրա նստում դատավոր լինելն ու տեղում մնալը»:
Նրա կրտսեր որդին հակադարձեց հորը՝ ասելով, որ այնուամենայնիվ կարող էր օրենքի վրա հենվել:

«Ինձ ապուշի տե՞ղ ես դրել, գոռաց դատավորը և իր անկարգ որդուն հիշեցրեց այն բարեկեցիկ կյանքը, որ ինքն ապահովել էր նրա համար:
Սակայն դատավորը սիրում էր իր որդուն և մտագոհ էր իր նկատմամբ որդու ունեցած կարծիքով: «Դատավորները նրա համար են, որ մեկնաբանեն օրենքը և որոշեն, թե ու՛մ նկատմամբ ո՛ր օրենքները պիտի կիրառվեն, ե՛րբ և ի՛նչ հանգամանքներում» բացատրեց որդուն: «Ինչ որ տեղ ես իմ գործն եմ անում»:

Անհիշելի ժամանակներից ի վեր, որը դատավորների համար հասնում էր մինչև խորհրդային շրջանը, նրանք պետության հավատարիմ ծառաներն են եղել: Օրենքի իմացությունը լավ ապրելու հարմար առիթ էր: (Բացառությամբ, իհարկե, եթե մեկը դիսիդենտ էր. այդ դեպքում օրենքի իմացությունը իշխանությունների համար հարմար առիթ էր` այդ մեկին հոգեբուժական հիվանդանոց ուղարկելու:)

Խորհրդային ժամանակներից ի վեր դատավորներն ու դատախազները սովորել էին իրենց ունեցվածքն ի ցույց չդնել: Դատավորների ու դատախազների երկու տեսակ կար. կարիքից դրդված փող վերցնողներ և նրանք, որ դա անում էին սոսկ ագահությունից: Առաջին տեսակը կշտանում էր և երբեմն նույնիսկ արդարադատություն դրսևորում: Երկրորդ տեսակը միշտ էր փող վերցնում` իբրև սզբունքային հարց: Միշտ էլ կարելի էր բարելավել ու բարեկարգել կենսապայմանները, որքան էլ որ պահանջները մեծ լինեին:

Արդարադատություն բանեցնելու փորձերն այնքան էլ հաջող չէին: Սակայն հիմա այդ ամենն այլևս նշանակություն չունի: Հիմա այս խեղճ դատավորներն ու դատախազները այդ նրբին տարբերակման շռայլությունն իրենց թույլ տալ չէին կարող:

Հիմա բոլորը վախեցած են: Վախի օրենքը վեր է որևէ այլ օրենքից: Օրենքից վախը վեր է որևէ օրենքից: Աստված գիտի, թե ինչ պատահար կարող է տեղի ունենալ իրենց կարիերայի կամ կյանքի մեջ:

Եվ ուրեմն դժբախտ դատավորները դատում են նոր դիսիդենտներին, որոնց իրենց դատարաններն են բերել իրենցից է՛լ ավելի դժբախտ դատախազները: Խնդիրն այն է, որ դիսիդենտները դիսիդենտներ չեն: Նրանք մեծամասնություն են: Ոչ մի օրենք ու որոշում չի կարող նրանց իջեցնել դիսիդենտության կարգի:

Եվ այս դատավորներն ու դատախազները գիտեն դա: Իրենց վախեցած կամ կոռումպացված լինելը դեռևս չի նշանակում, որ իրենք հիմար են: Ավելին` նրանց հիմարացնել չի լինի: Նրանց սեփական որդիներն ու հարևանների դուստրերը հիմարացնողների հախներից կգան:

Տեսե՞լ եք, թե ինչպես են այս դատավորները հեռանում դատարանից դատավարության կեսին, թե ինչպես են դատախազները որոշում դրսում չճաշել: Միա՛յն ապահով ռետորաններում և միա՛յն մյուս դատախազների հետ: ուցեև փոքր անհարմարություն է: Օրենքներ կան, որ չգրված օրենքներից վեր են, որոնք իրենց հերթին վեր են գրված օրենքներից:

Իմ ապրած երկրում` շատ ավելի կախարդական երկիր Ռուսաստանում, սրանք բոլորը քաջածանոթ գործընթացներ են: Ռուսաստանն ամենատարբեր ձևերով օրինակ է ծառայել Հայաստանի կախարդների համար, որոնք կարողացել են ընտրություն արտադրել և հույս ունեն հասարակություն կառուցել:

Բայց ոչ. այս դեպքում Հայաստանն առաջ է անցել:

Ռուսաստանում դիսիդենտները դեռևս դիսիդենտ են:

Հայաստանում` ոչ:

Հայաստան - Արցախ

ԵՂԲԱՅՐ ԵՆՔ ՄԵՆՔ

Ղարաբաղցի մտավորականի խոհերը

«Հայաստանցի-ղարաբաղցի» տարաբաժանումը վերջին ժամանակներս անցել է հատվածային մտածելակերպի թույլատրելի բոլոր սահմանները եւ վերածվում է անջրպետի, ինչը չի կարող չտագնապեցնել հայ ազգի զտարյուն մտավորականությանը: Տագնապալից ընթացքի առաջն առնելու ուրիշ ձեւ չկա, քան միմյանց դարդուցավը հասկանալը, անաչառ լինելու լավագույն ձեւն այն է, երբ քեզ դնում ես դիմացինիդ վիճակի մեջ ու փորձում հասկանալ քո հնարավոր վարքագիծը:
Տվյալ պարագայում մտապահելով, որ մենք բոլորս Հայ ենք, ես պայմանականորեն հանդես եմ գալիս միջինվիճակագրական ղարաբաղցու դիրքերից եւ փորձում մաշկիս վրա կրել այն, ինչ կրել են իմ երեւանցի միջինվիճակագրական եղբայրներն ու քույրերը:
Եվ այսպես, ի՞նչ կանեի ես, եթե ԼՂՀ-ում կայացած ընտրություններին ՀՀ-աբնակների չմասնակցության պարագայում մի բնիկ երեւանցի մասնակցության իրավունք ձեռք բերեր ու հասներ իշխանության: Իշխանության հասնելով էլ՝ կամաց-կամաց Ստեփանակերտ տեղափոխեր իր երեւանցի ընկեր-բարեկամներին, պարզապես՝ բնիկ երեւանցիների, ու նրանց պաշտոններ տար, խանութներ բացելու, արտոնյալ բիզնես ունենալու հնարավորություն ապահովեր: Որպես հենարան էլ ընտրեր ոչ թե ղարաբաղյան ճանաչված ու հարգված մտավորականների ու կադրերի, այլ, մեղմ ասած, տեղի հասարակության հարգանքը չվայելող անձանց:
Ես, որպես միջինվիճակագրական «էշ ղարաբաղցի», հավանաբար, կկատաղեի երեւանցի «կատուկրասկատվողների» մերօրյա արշավանքից, իմ հոգում եթե ոչ ատելություն, ապա քամահրանք կառաջանար երեւանաբնակների նկատմամբ, եւ իշխանությունը ընտրությունների միջոցով փոխելու անհնարինության մեջ համոզվելով՝ ես էլ դուրս կգայի հանրահավաքի: Եվ եթե ինձ նման միջինվիճակագրական արցախցի քույրերիս ու եղբայրներիս փորձեին համոզել մահակով, ապա հոգուս քամահրանքը ինձնից անկախ կվերածվեր ատելության, հատկապես, եթե հոգիս կրծի այն կասկածը, որ իմ գլխին իջնում է ոչ թե արցախյան սեգ անտառների կաղնու փայտից պատրաստված միջինվիճակագրական հարազատ մահակը, այլ Երեւանում ներկված դագանակը՝ ներկողի հետ միասին:
Այո, որպես միջինվիճակագրական ղարաբաղցի՝ ես, երեւի, այդպես կանեի: Բայց, որպես հայ մտավորական, ես այլ կերպ կվարվեի: Ես առաջին հերթին կմեղադրեի ինձ ու նմաններիս, որ չենք կարողացել դեպքերի նման զարգացման առաջն առնել: Ես ատելությամբ չէի լցվի շարքային ՀՀ-աբնակների նկատմամբ, լեզուս չէր պտտվի վատ բան ասել երեւանցի շինարարի, հացթուխի, մանկավարժի, երաժշտի, վաճառականի, ֆուտբոլիստի, քաղաքագետի, լրագրողի, բանաստեղծի եւ այլոց հասցեին: Ես կհասկանայի, որ նրանք մեղավոր չեն, որ ինձ նման խեղճ ու անպաշտպան են: Ես բոլորին չէի նույնացնի իշխանության հետ, ես չէի սիրի իշխանությանը, նրա կողքին չէի լինի, բայց հոգուս դառնությունը չէի ուղղի այդ իշխանավորների ծագումնաբանական տարածքի ու դրա բնակիչների դեմ: Ես կհասկանայի, որ դա ոչ միայն ծիծաղելի է, այլեւ նողկալի, որ դա թույլի ու անճարակի հոգեբանություն է: Որպես հայ մտավորական, ես կնկատեի, որ «երեւանցի» ղեկավարին բերողը տեղաբնիկ վերնախավն էր, որ նրա ուղեգիծն իրականացնողների ջախջախիչ մեծամասնությունը տեղաբնիկ հայրենակիցներս են, որ տեղաբնիկ մտավորականությունն է ներբողներ ձոնում նրան, որ տեղաբնիկ շոու-աստղերն են նրա փառքը երգում, որ տեղաբնիկ քաղաքական ուժերն են վարձահրավիրվել սատարելու, որ տեղաբնիկ լրատվամիջոցներն են լվանում մեր իսկ ուղեղները, որ տեղաբնիկ գիտնականներն են նրա ուղեգիծը հիմնավորում, որ տեղաբնիկ գործարարներն անհամեմատ շատ են ու ապօրինի ավելի շատ արտոնություններ ունեն... Մի խոսքով՝ որ, ինչպես երգիծաբանն էր ասում՝ «միլիոններով բռակ ենք տվել»:
Կնկատեի ու կսարսափեի, կնկատեի ու չէի դիվայնացնի «երեւանցի» ղեկավարին, այլ կհասկանայի, որ նա էլ է զոհ՝ մեր իսկ բարքերի, մեր իսկ դարավոր «մենատնտեսական» հոգեբանության զոհն ու պրոդուկտը: Կհասկանայի, որ եթե ընդունեմ, որ երկու «երեւանցի» կարողացել են ճկել բազմադարյա քաջությամբ հայտնի իմ ժողովրդին, ապա ստիպված պիտի լինեմ ընդունել նաեւ իմ բազմադարյա փոքրոգությունը: Կհասկանայի այս ամենն ու կսարսռայի: Կսարսռայի՝ հասկանալով, որ «երեւանցիներից» ազատվելով՝ մենք չենք ազատվելու համազգային միասնության մեր մենատնտեսական ընկալումից, մեր հոռի բարքերից, մեր ստրկամտությունից: Կհասկանայի, որ մինչեւ ինքներս չփոխվենք՝ իշխանությունը չի փոխվի: Ու քամահրանքիս հասցեն կփոխեի:
Սրանք ընդամենը խոսքեր չեն: Որպես արցախաբնակ հայ մտավորական, քանիցս փորձել եմ իմ ուժերի ներածին չափ նպաստել, որ Արցախ աշխարհս ավելի քաղաքակիրթ լինի: Բայց եղած չնչին շանսն էլ միշտ շնչահեղձ է եղել ՀՀ իշխանությունների որդեգրած քաղաքականության պատճառով, ընդ որում՝ դա այդպես է եղել եւ՛ Տեր-Պետրոսյանի, եւ՛ Քոչարյանի օրոք, քանի որ Հայաստանի ղեկավարությունը միշտ էլ ձգտել է կառավարելի ու ձեռնասուն իշխանություն ունենալ Արցախում: Ամեն անգամ հույսերս թաղելուց կամ, ավելի ճիշտ՝ անթեղելուց հետո իմ ու նմաններիս մեջ երբեւէ ատելություն չի առաջացել ոչ միայն Մայր Հայաստանում ապրողների, այլեւ նույնիսկ ՀՀ ղեկավարության նկատմամբ, քանի որ տեսնում էի նաեւ այն լավը, որ արվել է Արցախ աշխարհիս համար: Ատելություն չի առաջացել, թեեւ բարեփոխման մեր փորձերն արժանացել են ոչ միայն ՀՀ իշխանությունների հակազդեցությանը, այլեւ հայաստանյան հանրության քար անտարբերությանը:
Ուստի անիմաստ է այսօր բողոքել կողմերից մեկի անտարբերությունից, քանի դեռ կա այդ արատավոր երեւույթը՝ կողմերը, քանի դեռ չենք հասկացել, որ մենք ոչ միայն նույն իրավաքաղաքական ու ֆինանսատնտեսական, այլեւ նույն դարդուցավի դաշտում ենք, նույն մարտահրավերների դեմ հանդիման ենք: Սա կարող է հասկանալ զտարյուն մտավորականությունը եւ հասկանալով հանդերձ՝ չլռել: Չլռել ու այսօրվա միջինվիճակագրական ատելությունը հանել մեջներիցս:
Այս պահին մեծ է հատկապես Արցախի մտավորականության անելիքը: Ի վերջո, հնարավոր չէ փախչել այն իրողությունից, որ Հայաստանում ողբերգություն է կատարվել, որն իրավացի-հանիրավի առնչվում է Արցախի հետ, իսկ առնչողներն էլ ոչ թե մեկ կամ տասը մարդ են, այլ հարյուր հազարավորներ: Այս պահին առավել համբերատարն ու սրտացավը, առավել հանդուրժողականն ու պատասխանատուն մենք պիտի լինենք: Որովհետեւ, թեեւ ցավը բոլոր հայերինս է, բայց առավել ցավեցնողը մեր ՀՀ-աբնակ եղբայրների վերքերն են, նրանք են տուժածը:
Չգիտեմ, թե կոնկրետ ես՝ Գեղամ Բաղդասարյանս, ինչով եմ մեղավոր այդ ամենի համար, բայց ես իմ ու ինձ նմանների անունից ներողություն եմ խնդրում իմ ՀՀ-աբնակ եղբայրներից ու քույրերից ու ասում նրանց՝ կիսում ենք ձեր ցավը: Ես իմ ու ինձ նման ազատ մարդկանց անունից ցավակցություն եմ հայտնում բոլոր զոհերի հարազատներին ու բարեկամներին, նաեւ բոլոր նրանց, ում հոգում զոհվել են հավատը, հույսն ու սերը: Ներողություն եմ խնդրում ձեզնից ու ներում եմ ձեզ՝ արցախցուս նկատմամբ հանիրավի ատելության համար: Դառնացած, վիրավոր հոգին նաեւ աչքերը պղտոր ու անարդար է լինում, եւ ո՞վ պիտի դա հասկանա, եթե ոչ եղբայրը:
Իսկ մենք եղբայրներ ենք բախտակից: Ու ինչ էլ լինի՝ կառուցելու ենք մեր երազած երկիրը, մեր ընդհանուր հայրենիքը:

ԳԵՂԱՄ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ «Դեմո» հանրային թերթ Ստեփանակերտ